Sử sách chép rằng, vua Đồng Khánh lúc nào cũng có 30 bà phi chia nhau canh gác xung quanh hậu cung và 5 nàng ở bên cạnh, luân phiên săn sóc…

Vua Đồng Khánh sinh ngày 12 tháng giêng năm Giáp Tý (tức ngày 19 tháng 2 năm 1864), có tên húy của là Nguyễn Phúc Ưng Kỷ, Nguyễn Phúc Ưng Thị, Nguyễn Phúc Ưng Biện…; là vị vua thứ 9 của nhà Nguyễn, tại vị từ năm 1885 đến 1889.

Vua Đồng Khánh (1885 – 1889).

Ông là con trưởng của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai và bà Bùi Thị Thanh. Năm 1865, lúc được 2 tuổi, Ưng Thị được vua Tự Đức nhận làm con nuôi và giao cho bà Thiện Phi Nguyễn Thị Cẩm chăm sóc, dạy bảo.   Sau binh biến năm 1885, vua Hàm Nghi bỏ ngai vàng ra Tân Sở, triều đình Huế thương lượng với Pháp đưa Ưng Thị lên ngôi, đặt niên hiệu Đồng Khánh. 

Ở ngôi được 3 năm, vua Đồng Khánh bệnh và mất vào ngày 27 tháng 12 năm Mậu Tí (28/1/1889). Sau khi băng hà, bài vị của vua được đưa vào thờ trong Thế Miếu và có Miếu hiệu là Cảnh Tông Thuần hoàng đế.

Luôn có phi tần săn sóc

Vua Ðồng Khánh để lại hơn 100 bà phi. Trong sinh hoạt thường nhật thời còn trị vì, nhà vua hay chú ý đến ngoại diện, thường chăm sóc trang điểm. F . Baille kể lại trong bài ” Les Annamite ” như sau: “Hàng ngày, một toán cung phi được chọn trong tất cả đẳng cấp phục dịch đức vua. Ba mươi người chia nhau canh gác xung quanh hậu cung của ngài, năm nàng luôn ở bên cạnh ngài, luân phiên săn sóc, trang điểm cho ngài. Các nàng thay quần áo cho ngài, chải chuốt bộ móng tay dài hơn ngón tay, thoa dầu thơm, vấn khăn lụa vòng quanh đầu ngài. Sau cùng chú ý đến từng chi tiết nhỏ nhặt xung quanh ngài sao cho thật hoàn hảo, năm cung phi này cũng kiêm lo hầu cơm nước cho đức vua.

Về trang phục, áo quần cung phi mặc phải theo đúng nguyên tắc quy định. Về màu sắc, không được dùng màu đen là màu tang tóc; màu trắng chỉ được dùng làm áo lót khi mặc áo mớ ba; màu đỏ, màu lục được dùng nhiều nhất. Màu vàng dành cho vua, hoàng thái hậu và hoàng hậu.

Thường nhật ngài dùng ba lần: sáu giờ sáng, mười một giờ trưa và năm giờ chiều. Mỗi bữa ăn có 50 món khác nhau do 50 đầu bếp nấu nướng cho Hoàng cung. Mỗi người lo nấu một món riêng của mình và khi chuông đổ thì trao cho đám thị vệ đưa qua đoàn Thái giám. Các ông này chuyển đến năm cung phi và chỉ có mấy nàng mới được hân hạnh quỳ gối hầu cơm đức vua”.

Theo Kể chuyện các vua Nguyễn, vua Ðồng Khánh thích xem hát bội. Nhà vua đặt tên cho các cung phi sủng ái của mình theo các vị thuốc bắc trong vở hát đặc biệt yêu thích “Vạn Bửu trình tường” như: đại Hoàng, Nhân Sâm, Cam Thảo… 

“Cực” nghiêm khắc với các bà vợ

Tháng 8 năm Ất Dậu (1885), ngay sau khi lên ngôi, vua Đồng Khánh đã ban dụ phong tước cho những người vợ của mình theo các bậc khác nhau là phi, tần, tiệp dư, quý nhân, mỹ nhân, tài nhân… chia nhau phụ trách, cai quản công việc ở tam cung, lục viện và vua căn dặn rằng: “Những người trên phải kính cẩn thực thi nội chức để việc trong nội cung được nghiêm chỉnh. Người xưa từng nói, phải tề gia rồi sau mới trị quốc, đó là điều trẫm vô cùng mong mỏi vậy”.

Chỉ hai năm sau, vào năm Đinh Hợi (1887), nhà vua đã ban dụ nêu tội trạng và biện pháp trừng phạt đối với các bà vợ của mình. Sách Đồng Khánh chính yếu cho biết vua bực tức nói rằng: “Đặt ra chức vị phi, tần để chia nhau cai quản lục viện và kính cẩn cần mẫn, tiết kiệm cái ăn cái mặc hàng ngày, ngoài việc đó ra không có gì khác gọi là báo đáp… Nào ngờ bọn sâu mọt đó cam tâm vứt bỏ ân huệ, mỗi ngày một thêm lười biếng,… Vì vậy, không thể không nghiêm khắc, tùy theo hạnh kiểm của từng người mà phân biệt nghị xử cho nghiêm nội cung”.

Sách Đại Nam thực lục cũng chép: “Tháng Giêng năm Định Hợi (1887), nhà vua xuống dụ quở mắng và trách phạt các phi tần trong nội đình, giáng cấp theo tội lỗi khác nhau: Quan phi Trần Đăng thị nói năng tục tằn, giáng làm Lệ tần; Chính tần Hồ Văn thị không nghĩ đến việc công, giáng làm Mỹ nhân; Nghi tần Lê thị dữ tợn, tham lam đố kỵ, giáng làm Tài nhân; Tài nhân Trịnh Thị, Nguyễn Hữu Thị tính quen dối trá khinh nhờn đều bị giáng làm cung nhân. Hoàng quý phi không biết sửa mình, quản công việc để cho trong cung không theo phép tắc, cũng bị quở mắng nặng hơn”.

Không những thế, vào tháng 12 cùng năm, một bà Giai phi họ Phạm cũng bị giáng xuống hàng Tài nhân vì tội giữ đồ châu báu mà không cẩn thận, để thất thoát…

“Nếu vẫn giữ thói ấy thì mệnh lệnh đã được đưa ra, phải tuân theo mà thi hành, lúc ấy khó bảo toàn được vị thứ”, vua Đồng Khánh răn dạy vợ trong bài dụ, được chép lại trong Đồng Khánh chính yếu.